Archeologen graven resten van 16^de-eeuwse citadel van Alva op

Op het Antwerpse Zuid wordt momenteel archeologisch onderzoek uitgevoerd voorafgaand aan de heraanleg van de Verschansing- en Pourbusstraat. Tijdens de opgravingen kwamen er resten van interessante gebouwen aan het licht, zoals kazernes van de 16de-eeuwse citadel van Alva en van de laatste verbouwing ervan uit de 19de eeuw. Talrijke munitievondsten wijzen dan weer op het bewogen militaire verleden van de site. Voorbijgangers kunnen nog tot en met dit weekend een blik op de opgravingen werpen.

Het archeologisch onderzoek wordt door RAAP uitgevoerd in opdracht van het agentschap Onroerend Erfgoed van de Vlaamse overheid, en gebeurt in samenwerking met de dienst archeologie van stad Antwerpen.

Militair verleden

Tijdens de opgravingen werden goed bewaarde resten van de originele 16^de-eeuwse kazernes van de citadel aangetroffen. Een van deze kazernes deed in de 18de eeuw ook dienst als logement van de gouverneur van de citadel. Ook de muurresten van het magazijn met wapenkamer bleven bewaard, net als de resten van enkele waterreservoirs.

De archeologen vonden verder verschillende kanonskogels, mortiergranaten en onderdelen van musketten. Waarschijnlijk zijn deze interessante munitievondsten afkomstig van de zware beschieting van de citadel in 1832 door het geallieerde Franse leger, toen het fort nog steeds bezet werd door de Nederlandse troepen (zie infra).

De meest recente vondsten dateren uit de 19de eeuw. Het gaat om een kazerne van het Belgisch leger, gebouwd in 1852. In die periode maakte de citadel deel uit van het Verschanst Kamp waarbij Antwerpen omringd werd door een zwaar versterkte vesting met wallen, forten en verdedigingslinies die de stad moesten beschermen tegen vijandelijke aanvallen. De plattegrond van de kazerne, de kamers, vloeren en raamopeningen zijn opvallend goed bewaard gebleven.

Resten van 16de-eeuwse kazerne van de citadel ©Frederik BeyensEen Zgn ‘geweerkei’ (een Speciaal Voor Deze Functie Bewerkt Stuk Vuursteen), Vervat In Het Stukje Lood Waarmee Deze Werd Vastgezet In De Haan Van Een Musket Dit Maakte Deel Uit Van Het Mechanisme Waarmee MuskettenLuchtfoto Van Resten Van De 19de Eeuwse Bomvrije Kazerne Agentschap Onroerend Erfgoed

Citadel

De Antwerpse citadel werd tussen 1567 en 1572 gebouwd door de hertog van Alva in opdracht van Filips II, als uitbreiding van de Spaanse omwalling. Het vijfhoekige fort zou de stad tegelijk beschermen en onderdrukken. Het kreeg in de volksmond dan ook snel de bijnaam ‘dwangburcht’. Meer dan drie eeuwen lang domineerde het vijf hectare grote verdedigingswerk de zuidzijde van de stad. Deze perfecte vijfhoek had op elke hoek een bastion en bood plaats aan zo’n 2000 Spaanse soldaten. In de 16de eeuw was de citadel het symbool van het streng-katholieke Spaanse gezag, dat tegenover een zelfbewust stadsbestuur stond dat godsdiensttolerantie hoog in het vaandel droeg, gezien de diverse protestantse geloofsgemeenschappen in Antwerpen.

Burgemeester Els van Doesburg: "Wie hier in de diepte kijkt, ziet de fundamenten van een van de meest beladen plekken uit de Antwerpse geschiedenis: de citadel van de hertog van Alva, het Zuidkasteel. Van hieruit werd Antwerpen verdedigd maar ook onder controle gehouden. En hier begon, exact 450 jaar geleden, de Spaanse Furie die onze stad in lichterlaaie zette. De vondsten die vandaag aan het licht komen, vertellen opnieuw een stukje van het verhaal van Antwerpen en haar bewogen militaire verleden.”

Strategisch bolwerk tijdens Belgische revolutie

Ook jaren later, bij de Belgische onafhankelijkheid, speelde de citadel een belangrijke rol. Na de Belgische onafhankelijkheid in 1830 bleef het Nederlandse leger in de citadel, van waaruit ze de stad beschoten .

In 1832, tijdens het Beleg van Antwerpen, werd het fort door de geallieerde Franse troepen in puin geschoten om het Nederlandse leger te dwingen tot overgave. In een maand tijd werden er ongeveer 100.000 mortiergranaten en kanonskogels afgeschoten op de citadel. Hierna gaf het Nederlandse leger zich over en kwam het bouwwerk in Belgische handen. De citadel werd gerestaureerd en terug opgebouwd.

Vlaams minister van Onroerend Erfgoed Ben Weyts: “Kanonskogels van een paar eeuwen geleden maken het verhaal van Antwerpen opeens heel tastbaar. Het spreekt ook tot de verbeelding dat we goed bewaarde resten vonden van de dwangburcht van de hertog van Alva, een naam die nog altijd klinkt als een klok. Het verleden van onze voorouders komt met dit soort vondsten echt weer tot leven. Zo kunnen we nog meer Vlamingen warm maken voor onze geschiedenis”.

2 Massieve Ijzeren Kanonskogels, Duidelijk Van Een Verschillend Kaliber ©Stad Antwerpen, Frederik BeyensResten van de 19de-eeuwse bomvrije kazerne ©Frederik Beyens

In de loop van de 19de eeuw verloor de citadel haar militaire nut, met de bouw van de nieuwe, grotere Brialmontomwalling. Uiteindelijk werd ze in 1874 afgebroken, om plaats te maken voor de nieuwe wijk Het Zuid.

Heraanleg

De opgravingen werden uitgevoerd in kader van een heraanleg door het district Antwerpen. De Verschansing- en Pourbusstraat worden klimaatrobuust en groener ingericht, zodat ze kunnen gebruikt worden als lokale koelteplek. Daarnaast krijgen bomen meer plek om te groeien en krijgen de straten een gescheiden rioleringsstelsel met mogelijkheid tot infiltratie en opvang van regenwater.
​

Meer info

Buurtbewoners konden zich inschrijven om vandaag ter plekke rondgeleid te worden op de site in de Pourbusstraat. Het archeologisch onderzoek loopt nog tot maart/ april. Passanten kunnen zeker tot en met komend weekend vanaf het voetpad een blik werpen op de archeologische resten van de citadel en de uitleg aan de werfhekken lezen. Kelderresten van het logement van de gouverneur en funderingsresten van een tweede kazerne zijn momenteel zichtbaar. Hierna worden ook de zone van het ziekenhuis van de citadel en de westelijke poort onderzocht, de bewaringstoestand ervan is nog niet gekend. ​

Geïnteresseerden kunnen ook heel wat informatie over de citadel terugvinden op https://www.antwerpenmorgen.be/nl/projecten/citadel/over.

In de mediagalerij staan de foto's van de opgravingen en historische illustraties. Opgelet, dit beeldmateriaal is uitsluitend bedoeld voor publicatie in de pers.